Handelsmerk vs auteursrecht: hoe kies je en wat zijn de verschillen?

Handelsmerk en auteursrecht zijn twee veelgebruikte juridische termen; je hebt waarschijnlijk de symbolen ™, ® of © gezien bij verschillende merknamen, logo's of titels. Ze worden vaak door elkaar gehaald, maar merk en auteursrecht hebben verschillende doeleinden. 

Het is belangrijk dat elke kleine ondernemer een basisbegrip heeft van deze verschillen en overeenkomsten. Hoewel beide begrippen bescherming bieden aan intellectueel eigendom, is wat ze beschermen en hoe ze dat doen heel verschillend.

Wat is een handelsmerk?

Een handelsmerk is een wettelijk erkend symbool, woord of zin die de producten of diensten van een bedrijf onderscheidt van anderen. Deze bescherming helpt verwarring bij consumenten te voorkomen en ongeoorloofd gebruik door concurrenten tegen te gaan. Het registreren van een handelsmerk versterkt de merkidentiteit, waardoor bedrijven vertrouwen en loyaliteit kunnen opbouwen, terwijl ze hun intellectuele eigendom in de markt beschermen. 

Een voorbeeld uit de praktijk: het logo met drie strepen is een van de meest herkenbare handelsmerken van Adidas. Toen het luxe modebedrijf Thom Browne sportkleding op de markt bracht met een logo met vier strepen, klaagde Adidas Thom Browne aan wegens inbreuk op het handelsmerk.

In januari 2023 oordeelde de rechtbank dat er geen sprake was van inbreuk op het handelsmerk, omdat klanten de luxe modeproducten van Thom Browne waarschijnlijk niet zouden verwarren met de sportkleding van Adidas.

In veel rechtsgebieden kunnen handelsmerken ook kleuren, hologrammen, bewegende beelden, verpakkingswijzen, geluiden, geuren, smaken en texturen beschermen.

Hoelang blijft een handelsmerk geldig?

Een handelsmerk blijft theoretisch geldig zolang de houder het gebruikt in de gewone handel. Alledaags gebruik van een merk is echter niet voldoende om aan te tonen dat het continu en normaal wordt gebruikt.

In de Benelux moet een merkhouder bijvoorbeeld elke 10 jaar na de registratiedatum de registratie verlengen bij het BOIP, waarmee wordt aangetoond dat het merk in gebruik blijft. Het niet tijdig indienen van een verlenging leidt ertoe dat de registratie van het handelsmerk kan komen te vervallen, wat betekent dat een andere partij het kan claimen en registreren.

Voorbeelden van handelsmerken

Een handelsmerk kan worden toegepast op de naam van je bedrijf, logo, speciaal ontworpen symbolen en zelfs bepaalde marketing-slogans. Voorbeelden van handelsmerken zijn:

• Merknamen: Coca-Cola, Facebook, Levi's.
• Merksymbolen: De gouden bogen van McDonald's, de 'swoosh' van Nike.
• Merkslogans: "Just do it", "America runs on Dunkin'", "Let's get ready to rumble!"

Hoe registreer je een handelsmerk?

Om een handelsmerk (®) voor je bedrijf te registreren, moet je een merkregistratie voorbereiden, bij voorkeur met de hulp van een merken- en octrooigemachtigde. Omdat merken voldoende uniek en onderscheidend moeten zijn, moet je het BOIP merkenregister doorzoeken om te controleren of de woorden, tekens of combinaties die je wilt registreren beschikbaar zijn. ("Dode" merken, of merken die niet goed zijn onderhouden door hun houders, zijn beschikbaar om te claimen en registreren).

Zodra je een uniek woord, teken of zin hebt geïdentificeerd, kun je een merkregistratie-aanvraag indienen die het volgende bevat:

• Een account bij het BOIP, waarbij je je naam, adres, telefoonnummer en bedrijfsgegevens moet indienen.
• Een tekening van het gewenste symbool (niet noodzakelijk als je alleen een naam of bepaalde woorden aanvraagt).
• Een grondige beschrijving van het symbool.
• Een lijst van diensten of goederen die door de merkregistratie worden gedekt.
• Een voorbeeld van het teken in gebruik.
• De datum waarop het teken voor het eerst wordt/werd gebruikt.
• Een vergoeding tussen de 200 en 400 euro, afhankelijk van het type registratie.

Wat is auteursrecht?

Auteursrecht (ook wel copyright genoemd) beschermt meer uitgebreide creaties dan een teken of slogan. Dit betekent dat de auteursrechthebbende van een bepaalde creatieve uiting exclusieve rechten heeft om het werk te tonen, te verspreiden, te reproduceren of uit te voeren en mogelijk recht heeft op compensatie wanneer anderen delen van het werk lenen of reproduceren.

Auteursrecht is vastgelegd in de Nederlandse wetgeving en wordt vaak beschouwd als een van de belangrijkste juridische uitvindingen ter bescherming van de rechten van auteurs en makers. Het beschermt wereldwijd intellectueel eigendom. Films, tv-shows, muziek, boeken en zelfs social media content kunnen onder auteursrecht vallen. 

Auteursrechtbescherming bestaat voor het leven van de auteur of maker van het werk, plus 70 jaar. Na deze periode komt het werk in het publieke domein en kan het vrij door iedereen worden gebruikt.

Voorbeelden van auteursrecht

Voorbeelden van auteursrecht kunnen zijn:

• Originele werken, zoals de ontwerpen achter een product of zoals een kledingstuk of meubelontwerp.
• Literaire of artistieke werken, zoals een boek, een geluidsopname, een foto of grafisch ontwerp.
• Intellectuele werken, zoals software of zelfs stukjes computercode. Zelfs de inhoud van een bedrijfswebsite, als je deze zelf hebt geproduceerd, kan auteursrechtelijke bescherming genieten.

Het symbool voor auteursrecht, dat soms op de eerste pagina's van boeken of op bepaalde beschermde afbeeldingen verschijnt, is ©. Ongeoorloofde duplicatie of gebruik van auteursrechtelijk beschermd materiaal wordt auteursrechtschending genoemd.

Veel bedrijven, zoals het schoenenmerk Kindred Label, gebruiken het auteursrecht-symbool daarom in de voettekst van hun website.

Hoe registreer je een auteursrecht?

Auteursrecht hoef je niet te registreren of aan te vragen; het bestaat zodra je een origineel werk hebt gecreëerd. Het kost dus niets en is internationaal geldig. Wel moet je creatie aan bepaalde voorwaarden voldoen:

• Het werk moet origineel en persoonlijk zijn. Het mag niet lijken op een bestaand werk of creatie.
• Het werk is zintuigelijk waarneembaar. Dit betekent dat het te zien, te lezen of te horen moet zijn.
• Het werk is geen nieuw technisch proces of product. Hiervoor geldt namelijk het octrooirecht.

Handelsmerk versus auteursrecht

Hoewel handelsmerk- en auteursrecht enkele kenmerken delen omdat ze beiden onder de algemene bescherming van intellectueel eigendom vallen, zijn er enkele belangrijke verschillen die hen onderscheiden:

Beschermbare elementen

Een handelsmerk kan tekens beschermen zoals woorden, logo's, ontwerpelementen en zelfs bepaalde zinnen of slogans die het merk van je bedrijf kunnen definiëren. Auteursrecht beschermt expressieve creaties die jij of je bedrijf kan produceren. Dit kan onder andere literatuur, kunstwerken, foto's, softwarecode, geluidsopnames of videocontent omvatten.

Vereisten

Een handelsmerk moet onderscheidend zijn en niet verward worden met andere termen in dezelfde context. Noch handelsmerk- noch auteursrechtbescherming vereist strikt genomen een formele registratie, maar pogingen tot handhaving kunnen worden belemmerd zonder deze registratie.

Duur van bescherming

Handelsmerken blijven geldig zolang de merkhouder het teken, de naam, het ontwerpelement of de slogan blijft gebruiken en de registratie op tijd verlengd. Als dit niet langer gebeurt, kan het merk als "dood" worden aangemerkt en beschikbaar worden voor registratie door een andere partij. 

Auteursrechtbescherming geldt automatisch en duurt over het algemeen het leven van de auteur plus 70 jaar.

Verleende rechten

Handelsmerken voorkomen dat anderen je handelsmerk gebruiken op een manier die klanten kan verwarren. Auteursrecht geeft je het exclusieve recht om je werk te reproduceren. Iemand kan bijvoorbeeld geen auteursrechtelijk beschermde blogpost opnieuw publiceren op hun eigen website.

Wanneer heb je een handelsmerk of auteursrecht nodig?

Bedrijven gebruiken handelsmerken om hun merkidentiteit te beschermen. Dit omvat middelen die zijn verbonden met logo's, bepaalde unieke ontwerpelementen van dat logo en zelfs onderscheidende marketingtaal zoals identificerende slogans.

Als je bedrijf een directe concurrent heeft waarmee het bepaalde stijlen van branding deelt, wil je misschien je logo of bedrijfsnaam registreren zodat klanten de twee niet verwarren. Zo biedt een geregistreerd handelsmerk je ook mogelijkheden voor juridische oplossingen wanneer een concurrent een deel van je branding kopieert om je klanten weg te lokken.

Maar het werkt beide kanten op: als een directe concurrent al een soortgelijk handelsmerk heeft aangenomen, is het verkrijgen van een registratie in sommige gevallen niet mogelijk, omdat de concurrent de aanvraag kan betwisten.

Je kan je beroepen op het auteursrecht als je bedrijf diepgaande creatieve werken heeft geproduceerd, zoals bedrijfsdocumentatie, videocontent of een artistiek werk van enige aard. Net als bij merkbescherming biedt auteursrecht juridische stappen als iemand je werk misbruikt voor eigen gewin.

Wat zijn de voordelen van bescherming?

Uiteraard biedt het registreren van een handelsmerk veel voordelen. Hieronder vind je een aantal van deze voordelen op een rijtje:

Landelijke erkenning

Zowel geregistreerde handelsmerken als auteursrechten beschermen je bezittingen: niemand anders kan ze gebruiken zonder je toestemming. Deze beperkingen gelden landelijk en in het geval van auteursrecht ook in andere landen. Bij handelsmerken kun je ervoor kiezen om registratie in meer dan één land na te streven.

Juridisch vermoeden van eigendom

Het registreren van een handelsmerk betekent dat je kunt worden aangenomen als de juridische eigenaar van je bedrijf. Dit betekent dat als iemand een juridisch geschil over het handelsmerk start, je wordt erkend als de juridische eigenaar, waardoor het makkelijker wordt om rechten af te dwingen tegen degenen die inbreuk maken.

Juridische rechtsmiddelen

Als je een handelsmerk of auteursrecht bezit, kun je mensen aanklagen die inbreuk maken op je rechten. Als je bijvoorbeeld je blognaam als handelsmerk registreert, kunnen concurrenten niet meeliften op je blognaam en klanten verwarren door te denken dat je met hen geassocieerd bent, en als ze dat wel doen, kan je handelsmerk je toestaan juridische stappen te ondernemen.

Auteursrecht beschermt je ook als iemand je originele werk gebruikt zonder toestemming. Als iemand bijvoorbeeld je productfoto's heeft gepubliceerd zonder toestemming, kun je juridische stappen tegen hen ondernemen, vergelijkbaar met handelsmerken.

Afschrikmiddel tegen inbreuk

Het registreren van een handelsmerk of auteursrecht versterkt je merkidentiteit, waardoor je bedrijf vertrouwen en loyaliteit kan opbouwen terwijl je je intellectuele eigendom in de markt beschermt. Kwaadwillenden zijn mogelijk minder geneigd inbreuk te maken op je bescherming als ze weten dat je ze kunt aanklagen voor ongeoorloofd gebruik.

Veelvoorkomende misvattingen over handelsmerken en auteursrechten

De volgende uitspraken zijn allemaal veelvoorkomende misvattingen. Leer waarom ze onjuist zijn, en wat er wél waar is over handelsmerken en auteursrecht.

Handelsmerken en auteursrechten zijn hetzelfde

Handelsmerken en auteursrechten zijn niet hetzelfde; ze hebben meerdere verschillen. Zo zijn de soorten beschermbare inhoud bijvoorbeeld verschillend voor handelsmerken en auteursrecht. Handelsmerken worden voornamelijk gebruikt om logo’s, woorden of zinnen te beschermen, terwijl auteursrecht ook een bredere variëteit aan creatieve werken beschermt, zoals geluidsopnames, boeken of kunstwerken in vele media.

Auteursrecht beschermt ideeën, niet alleen uitingen

Auteursrecht staat je niet toe om een idee te beschermen, maar je kunt wel de manier waarop dat idee wordt uitgedrukt beschermen. Je kunt bijvoorbeeld niet het concept dat in je boek of artikel wordt uitgelegd beschermen, maar je kunt wel de manier waarop je het hebt uitgedrukt auteursrechtelijk beschermen.

Handelsmerken gelden altijd, zonder verlenging

Handelsmerken gelden niet voor onbepaalde tijd. Een handelsmerk duurt theoretisch zo lang als de houder het gebruikt in de gewone handel, maar simpelweg het handelsmerk gebruiken is niet voldoende om continu gebruik aan te tonen.

In de Benelux moet een merkhouder bijvoorbeeld elke 10 jaar na de registratiedatum de registratie verlengen bij het BOIP, waarmee wordt aangetoond dat het merk in gebruik blijft. Het niet tijdig indienen van een verlenging leidt ertoe dat het handelsmerk als "dood" wordt beschouwd, wat betekent dat een andere partij het mogelijk kan aannemen en registreren.

Je moet een handelsmerk registreren om juridische rechten te hebben

Maximale handelsmerk-bescherming geldt wanneer je handelsmerk formeel is geregistreerd. Echter, "gewoonterecht" betekent dat je nog steeds enige juridische bescherming zou kunnen hebben als iemand een slogan, naam of afbeelding gebruikt die jij gebruikt om je merk te identificeren of onderscheiden.

Gewoonterechten zijn ook meestal beperkt tot het geografische gebied waar een merk wordt gebruikt. Als je bijvoorbeeld een slogan gebruikt om te verkopen aan klanten in Amsterdam, heb je mogelijk geen juridische bescherming tegen een ander bedrijf dat dezelfde slogan aanneemt om klanten in Rotterdam te bereiken, ook al heb je mogelijk gewoonterechten voor het merk opgebouwd in Amsterdam.

Auteursrecht moet worden geregistreerd

Je bent niet verplicht om een auteursrecht voor je creatieve werken te registreren. Auteursrecht beschermt automatisch elk origineel werk dat je hebt geproduceerd, zoals een video, illustratie of geluidsopname. Geschikt werk moet in een tastbare vorm zijn (bijv. tekst gepubliceerd op je website) en volledig origineel.

Dat gezegd hebbende, heb je geen maximale juridische bescherming tenzij het auteursrecht formeel is geregistreerd. Je auteursrechtelijk beschermde werk moet zijn geregistreerd voordat je formeel een overtreder aanklaagt. Het verkrijgen van een registratie kan vele maanden duren, dus je wilt misschien niet wachten tot je een overtreder tegenkomt voordat je auteursrechtregistratie zoekt.

Handelsmerken beschermen alleen logo's

Handelsmerken kunnen elk symbool, woord of zin beschermen dat het intellectuele eigendom van je bedrijf beschermt; handelsmerkenrecht is niet beperkt tot logo's. McDonald's registreert bijvoorbeeld zinnen als "McDelivery", "McNugget" en "Egg McMuffin" als handelsmerk om te voorkomen dat andere fastfoodketens dezelfde namen voor hun eigen producten gebruiken.

Handelsmerken kunnen ook geuren, geluiden en kleuren dekken, zoals het leeuwengebrul dat wordt getoond aan het begin van elke MGM-film, of de kenmerkende ‘Pullman Brown’-kleur van UPS.