FOB Sevkıyat Noktası Nedir? Bilmeniz Gereken Her Şey

İşletme sahipleri ithalat ve ihracat süreçlerini yönetirken, karışıklıkları önlemek ve teslimatların zamanında gerçekleşmesini sağlamak için FOB (Free on Board) sevkıyat gibi uluslararası taşımacılık kuralları hakkında bilgi sahibi olmalıdır. FOB sevkıyatın ne olduğunu ve işletmenizi nasıl etkileyebileceğini daha yakından öğrenin.

FOB nedir?

FOB ya da “Free on Board”, Türkçede “Gemi bordasında teslim” anlamına gelen ve International Chamber of Commerce (Uluslararası Ticaret Odası) tarafından oluşturulan, dünya genelinde yaygın olarak kabul gören bir sevkıyat kuralıdır. Bu kural, deniz yoluyla taşınan mallarda sorumluluğun satıcıdan alıcıya hangi noktada geçtiğini tanımlar.

FOB statüsü, bir sevkıyatın çıkış limanından varış limanına kadar sorumluluğun kimde olduğunu belirler. Ayrıca ürünlerin mülkiyetinin satıcıdan alıcıya hangi aşamada geçtiğini ve buna bağlı olarak taşıma masraflarını kimin karşılayacağını ya da gecikme gibi sorunlarla kimin ilgileneceğini gösterir.

FOB kuralları yalnızca deniz taşımacılığı ve iç su yollarıyla yapılan sevkıyatlar için geçerlidir. Hava, demiryolu ve karayolu taşımacılığı için ICC tarafından belirlenen farklı kurallar bulunur.

FOB sevkıyat noktası

FOB sevkıyat noktası ibaresine sahip ürünlerde, satın alınan mallar taşıyıcı firmaya teslim edilip sevkıyat başladığı anda satıcının işlemdeki sorumluluğu sona erer. Bu noktadan itibaren ürünlerin mülkiyeti alıcıya geçer.

Sevkıyat sözleşmesinde ek maddeler belirtilmediği sürece, FOB sevkıyat noktası kapsamında gönderilen ürünlerin taşıma masrafları da geminin ya da taşıma aracının çıkış yapmasından teslim alınana kadar alıcı tarafından karşılanır.

Bu nedenle FOB sevkıyat noktası şartlarının yanlış anlaşılması, alıcılar için ciddi maliyetlere yol açabilir. Diyelim ki yurtdışındaki bir tedarikçiden antika mobilya ithal etmek için anlaşma yapan küçük bir işletme sahibisiniz. Sözleşmede “FOB sevkıyat noktası” ifadesini görüyorsunuz ancak tam olarak ne anlama geldiğinden emin olmadan sözleşmeyi imzalıyorsunuz. Birkaç hafta sonra sevkıyat elinize ulaştığında, mobilyaların taşıma sırasında ciddi şekilde zarar gördüğünü fark ediyorsunuz. Sonuç olarak artık satamayacağınız ürünler için büyük bir maliyetle karşı karşıya kalıyorsunuz.

Yük sigortası yaptırdıysanız hasar için talepte bulunabilirsiniz. Çünkü üzerinde anlaşmaya varılan FOB sevkıyat noktası şartları nedeniyle, satıcıdan geri ödeme talep etme şansınız olmayacaktır.

FOB varış noktası

FOB varış noktası, FOB sevkıyat noktasının tam tersidir. Ürünler bir varış limanı etiketiyle gönderildiğinde, sevkıyat tamamlanana kadar hasar, kayıp ürünler ve diğer maliyetler ya da sorunlarla ilgili sorumluluk satıcıda kalır.

FOB varış noktası şartları genellikle “Destination” kelimesiyle ya da varış limanının adıyla, çoğu zaman parantez içinde belirtilir. Örneğin sevkıyat Vancouver’a gidiyorsa, şartlar “FOB (Vancouver)” şeklinde yazılır.

FOB varış noktasıyla yapılan sevkıyat, alıcının lehinedir ve işletmelerin müşteri hizmetlerini geliştirmesi için etkili bir yöntem olabilir. Alıcı, satın aldığı ürün kusursuz durumda teslim edildiğinde ürünü kabul eder ve satış ancak o noktada resmi olarak tamamlanmış sayılır.

FOB sevkıyat noktası ve FOB varış noktası arasındaki fark

Nakliye belgelerinde ve sözleşmelerde "FOB" teriminin ardından parantez içinde bir konum belirtilir. Bu konum, çıkış limanı veya varış limanı olabilir.

Belirtilen konum, transit sırasında mallardan kimin sorumlu olduğunu belirler. Belirtilen konum çıkış limanıysa FOB sevkıyat noktası, varış limanıysa FOB varış noktası olarak değerlendirilir.

• FOB sevkıyat noktasında, alıcı ürünlerin mülkiyetini sevkıyat çıkış noktasından ayrılır ayrılmaz üstlenir.
• FOB varış noktasında, satıcı sevkıyat tamamlanana kadar ürünlerin mülkiyetini elinde tutar.

FOB şartlarının muhasebe üzerindeki etkisi

Gönderim maliyetleri genellikle FOB statüsüne bağlıdır ve taşıma sürecindeki sorumluluğu hangi taraf üstleniyorsa gönderim masrafları da onun tarafından karşılanır. Ancak FOB şartları yalnızca taşıma maliyetlerini değil, bir işletmenin ürünleri envanterine nasıl ve ne zaman kaydedeceğini de etkiler.

Bir sevkıyat FOB sevkıyat noktası şartlarıyla gönderiliyorsa, ürünler taşıyıcı firmaya teslim edildiği anda satış tamamlanmış kabul edilir. Bu durumda satıcı, satışı hemen kayıtlarına geçirir. Aynı anda alıcı da ürünleri fiziksel olarak teslim almamış olsa bile envanterine ekler.

Bir sevkıyat FOB varış noktası şartlarıyla gönderiliyorsa, satıcı, ürünler alıcının bulunduğu noktaya ulaşana kadar satışı kaydetmez. Benzer şekilde alıcı da ürünler teslim edilip kontrol edilene kadar bunları resmi olarak envanterine eklemez.

FOB'un avantajları ve dezavantajları

FOB şartları söz konusu olduğunda riskler, ek maliyetler ve sorumluluk gibi çeşitli unsurlar devreye girer. İşte FOB çıkış noktası ve FOB varış noktası modellerinin alıcılar ve satıcılar açısından avantajları ve dezavantajları:

FOB çıkış noktası

Satıcılar için avantajlar

• Daha az risk: Ürünler çıkış limanında gemiye yüklendiği anda mallarla ilgili sorumluluk sona erer.
• Gelirin daha hızlı kaydedilmesi: Satış, ürünler sevk edilir edilmez kayıtlara geçirilebilir.
• Daha hızlı ödeme süreci: Satıcıların yalnızca çıkış limanına kadar olan taşımayı organize etmesi gerekir.

Satıcılar için dezavantajlar

• Fiyat baskısı: Alıcıların daha fazla risk üstlenmesini dengelemek için satıcılar daha düşük fiyatlar sunmak zorunda kalabilir.
• Daha az kontrol: Ürünler çıkış limanından ayrıldıktan sonra taşınma süreci üzerinde satıcının söz hakkı kalmaz. Bu durum ürün kalitesini veya teslimat süresini etkileyebilir.

Alıcılar için avantajlar

• Sevkıyat üzerinde daha fazla kontrol: Alıcılar tercih ettikleri taşıma yöntemlerini seçebilir ve tedarik zincirlerini daha verimli hale getirebilir.
• Potansiyel maliyet avantajı: Daha fazla risk üstlenmeleri karşılığında alıcılar daha düşük satın alma fiyatları için pazarlık yapabilir.
• Birleştirilmiş sevkıyatlar: Farklı tedarikçilerden gelen sevkıyatlar bir araya getirilebilir, bu da nakliye maliyetlerini azaltabilir.
• Özelleştirilmiş lojistik süreçleri: Alıcılar, sevkıyatları mevcut tedarik zinciri süreçlerine entegre etme ve tercih ettikleri freight forwarder’larla, yani sevkıyat organizasyonunu üstlenen üçüncü taraf lojistik şirketleriyle çalışma esnekliğine sahip olur.

Alıcılar için dezavantajlar

• Artan sorumluluk: Taşıma sırasında oluşabilecek hasar ya da kayıplardan alıcı sorumludur. Bu durum özellikle kırılabilir veya yüksek değerli ürünlerde ciddi risk yaratabilir.
• Ek maliyetler: Sigorta, navlun ücretleri ve sevkıyat sırasında ortaya çıkabilecek beklenmedik masraflar alıcı tarafından karşılanır.
• Lojistik karmaşıklığı: Uluslararası sevkıyat süreçlerini yönetmek, küçük ölçekli alıcıların her zaman sahip olmayabileceği bir uzmanlık gerektirir.

FOB varış noktası

Satıcılar için avantajlar

• Sevkıyat üzerinde daha fazla kontrol: Satıcılar, ürünlerin doğru şekilde taşınmasını ve teslim edilmesini garanti altına alabilir.
• Daha yüksek fiyatlandırma imkânı: Daha fazla sorumluluk ve risk üstlendikleri için satıcılar daha yüksek fiyatlar talep edebilir.
• Daha basit satış süreci: Sevkıyatın da dahil olduğu her şey dahil fiyatlar sunmak, alıcılarla yapılan pazarlıkları kolaylaştırabilir.

Satıcılar için dezavantajlar

• Uzayan sorumluluk süresi: Ürünler üzerinde sevkıyat sorumluluğu, mallar belirlenen varış noktasına ulaşana kadar satıcıda kalır.
• Nakit akışı üzerindeki etki: Ödeme, ürünler varış noktasına ulaşana kadar gecikebilir.
• Daha yüksek maliyetler: Tüm sevkıyat masrafları satıcı tarafından karşılanır ve lojistik süreçlerinin yönetimi de satıcının sorumluluğundadır.

Alıcılar için avantajlar

• Daha az risk: Alıcılar, ürünler belirlenen varış noktasına ulaşana kadar mallarla ilgili sorumluluğu üstlenmez.
• Daha basit sevkıyat süreci: Alıcıların uluslararası sevkıyatı organize etmesi ya da gümrük işlemleriyle ilgilenmesi gerekmez.

Alıcılar için dezavantajlar

• Potansiyel olarak daha yüksek fiyatlar: Satıcıların üstlendiği ek riskleri dengelemek için alıcılar daha yüksek ücret ödeyebilir.
• Olası gecikmeler: Alıcılar, satıcının yaptığı sevkıyat düzenlemelerine bağımlıdır.

Incoterms

Free on Board (FOB), Incoterms yani Uluslararası Ticari Teslim Şekilleri kurallarından biridir. Bu kurallar, International Chamber of Commerce yani Uluslararası Ticaret Odası tarafından yayımlanır ve güncellenir.

Uluslararası ölçekte kabul gören toplam 11 Incoterms kuralı bulunur ve bu kurallar, ihracat süreçlerinde alıcı ile satıcının sorumluluklarını belirler. Bazı Incoterms kuralları yalnızca deniz taşımacılığı için geçerliyken, bazıları tüm taşıma yöntemlerini kapsar.

ICC’nin Incoterms kuralları en son 2020 yılında güncellenmiştir ve hâlâ geçerli sözleşme şartları olarak kullanılmaktadır. Bu kurallar, ilgili tüm taşımacılık sözleşmelerinde uygulanabilir. İşte 11 Incoterms kuralı:

Deniz ve su yolları ile taşıma için Incoterms

FOB, deniz yoluyla ihracat için açık ara en sık kullanılan Incoterm'dir. Ancak diğer terimler şunları içerir:

FAS

FAS, "free alongside ship" (gemi yanında teslim) anlamına gelir ve genellikle dökme yük işlemleri için kullanılır. Satıcıların malları yükleme için bir geminin yanına teslim etmesi gerektiğini, alıcının ise onları gemiye alma sorumluluğunu üstlendiğini belirtir.

CIF

CIF, "cost, insurance, and freight" (maliyet, sigorta ve navlun) anlamına gelir. Satıcı, malların varış limanına teslimatının yanı sıra minimum sigorta kapsamının ücretini ödemeyi kabul eder.

CFR

CFR veya “cost and freight” (maliyet ve navlun), satıcının ihracatı organize etmeyi ve sevkıyat maliyetlerini karşılamayı kabul ettiği; ancak sigortadan sorumlu olmadığı anlamına gelir. Bu nedenle mallar gemiye yüklendikten sonra oluşabilecek kayıp riski alıcıya geçer.

Tüm taşıma şekilleri için Incoterms

Her türlü taşıma şekli için navlun anlaşmalarında kullanılabilecek yedi Incoterm vardır:

EXW

EXW veya “ex works” (fabrika teslimi), satıcının malları sevkıyata hazır hale getirmesini gerektirir. Bu noktadan itibaren taşımanın geri kalanını organize etme sorumluluğu alıcıya aittir.

FCA

FCA veya “free carrier” (taşıyıcıya teslim), satıcının malları, alıcının transit sürecindeki sorumluluğu devralacağı belirli bir konuma ya da taşıyıcıya teslim etmekle yükümlü olduğu anlamına gelir.

CPT

CPT veya “carriage paid to” (taşıma ücreti ödenmiş olarak teslim) kapsamında satıcı, malların bir taşıyıcıya ya da belirtilen konuma ulaştırılmasının maliyetini karşılar. Risk ise taşıyıcı malları teslim alana kadar satıcıya aittir.

CIP

CIP, “carriage and insurance paid to” (taşıma ve sigorta ücreti ödenmiş olarak teslim) anlamına gelir ve satıcının malların bir taşıyıcıya ya da belirtilen konuma ulaştırılması ile sigortası için ödeme yaptığını ifade eder.

DAP

DAP veya “delivered at place” (belirlenen yerde teslim), satıcının malları satış sözleşmesinde belirtilen konuma kadar taşımaktan sorumlu olduğunu ifade eder.

DPU

DPU veya “delivered at place unloaded” (belirlenen yerde boşaltılmış teslim), satıcının malların satış sözleşmesinde belirtilen konuma taşınması ve boşaltılmasıyla ilgili tüm maliyetleri ve sorumlulukları üstlendiği anlamına gelir.

DDP

DDP, “delivered duty paid” (gümrük vergisi ödenmiş teslim) anlamına gelir. Bu kurala göre satıcı, tüm nakliye masraflarını, ihracat ve ithalat vergileri ile diğer harçları karşılayarak malları alıcıya teslim etmeyi kabul eder.

FOB sevkıyat noktası: Alıcılar için ipuçları

• Sorumluluklarınızı anlayın
• FOB şartlarını müzakere edin
• Sevkıyat maliyetlerini hesaba katın
• Hacim avantajından yararlanın
• Üçüncü taraf lojistik şirketleriyle çalışın

FOB sevkıyat noktası şartları kapsamında ürün teslim almayı kabul ettiğinizde, üstlendiğiniz sorumlulukların farkında olmanız önemlidir. Tüm sözleşmeleri dikkatlice okuyun, olası maliyetleri hesaplayın, sigorta yaptırın ve kayıplara karşı korunmak için sevkıyat ya da satış sözleşmenize ek maddeler eklemeyi değerlendirin.

FOB sevkıyat noktası şartlarını değerlendiren alıcılar için bazı ipuçları şunlardır:

1. Sorumluluklarınızı anlayın

Müzakerelere başlamadan önce, satın alımınız açısından FOB sevkıyat noktası ve FOB varış noktası şartlarının maliyetler, riskler ve sorumluluklar bakımından ne anlama geldiğini tam olarak anlayın. Bazı şirketler farklı ürün türleri için farklı uluslararası sevkıyat seçenekleri sunabilir. Yük sigortası yaptırmak, olası sorunlara karşı korunmanıza yardımcı olabilir.

Ayrıca sorumluluklarınızı daha net anlamak için uluslararası ticaret alanında uzman bir avukata danışmayı da tercih edebilirsiniz.

2. FOB şartlarını müzakere edin

Ürünleriniz pahalıysa, benzersizse veya sigorta yaptırmanın zor olduğu bir kategoriye giriyorsa, FOB varış noktası şartlarını müzakere etmek daha iyi bir seçenek olabilir.

3. Sevkıyat maliyetlerini hesaba katın

FOB sevkıyat noktası şartlarını kabul ediyorsanız, fiyat pazarlığı yaparken bulunduğunuz yere kadar olan sevkıyat ve ithalat vergisi maliyetlerini de hesaba katmayı unutmayın. Alternatif olarak, sevkıyat maliyetlerine yönelik ek güvence maddelerinin sözleşmeye eklenmesi için satıcıyla anlaşabilirsiniz.

4. Hacim avantajından yararlanın

Tek bir satıcıdan çok sayıda ürün sipariş ediyorsanız, FOB varış noktası şartlarını müzakere etme konusunda daha fazla avantaj elde edebilirsiniz. Çünkü birim başına düşen sevkıyat maliyeti satıcı açısından muhtemelen daha düşük olacaktır.

5. Üçüncü taraf lojistik şirketleriyle çalışın

Özellikle uluslararası e-ticarette, sevkıyat organizasyonunu üstlenen üçüncü taraf lojistik şirketleri, FOB sevkıyat noktası anlaşmalarında lojistik süreçlerini yönetmeye yardımcı olarak alıcı açısından sürecin karmaşıklığını ve riskini azaltabilir.

FOB sevkıyat etiketleri nasıl okunur?

Bir nakliye etiketi okurken veya yazarken nelere dikkat etmeniz gerektiği:

• FOB şartları: Sevkıyat etiketlerinde, sözleşmelerde ve diğer belgelerde açıkça “FOB sevkıyat noktası” veya “FOB varış noktası” ifadelerinin yer alması gerekir.
• Tanımlanmış bir konum: Belgelerde sevkıyat noktası yani çıkış limanı veya satıcının konumu ya da nihai varış noktası yani varış limanı veya alıcının konumu açıkça belirtilmelidir.
• Detaylı sorumluluk açıklamaları: Belgelerde FOB şartlarının ayrıntılı şekilde tanımlanması, alıcının sorumluluğu hangi aşamada devraldığını netleştirmeye yardımcı olabilir.
• Tarih ve saat: Belgelerde malların sevkıyat noktasına hangi tarih ve saatte teslim edileceği ile tahmini teslim tarihi yer almalıdır.
• Malların durumu: Hem sevkıyat noktasında hem de varış noktasında malların durumu kayıt altına alınmalıdır. Bu kayıtlar, anlaşmazlıklar veya sigorta talepleri açısından faydalı olabilir.

FOB nakliyesi hakkında 4 yaygın yanlış anlama

• FOB tüm maliyetleri kapsar
• FOB yasal yetki alanını belirler
• FOB sevkıyat noktası her zaman satıcının lehinedir
• FOB varış noktası satıcının tüm maliyetleri ödediği anlamına gelir

FOB şartları, sevkıyatla ilgili tüm riskleri ve sorumlulukları kapsamaz. İşte FOB sevkıyatı hakkında yaygın yanlış anlamalardan bazıları:

1. FOB tüm maliyetleri kapsar

FOB, tüm maliyetleri kapsamaz. Örneğin FOB sevkıyat noktası şartlarında, sevkıyat noktasından sonraki navlun, sigorta ve diğer masraflardan alıcı sorumludur.

2. FOB yasal yetki alanını belirler

FOB şartları, anlaşmazlık durumlarında hangi yasal yetki alanının geçerli olacağını belirlemez. Bu konunun sözleşmede ayrıca belirtilmesi gerekir.

3. FOB sevkıyat noktası her zaman satıcının lehinedir

FOB sevkıyat noktası riski alıcıya devretse de bu durum satıcının itibarı ve satış dönüşüm oranı üzerinde olumsuz etki yaratabilir. Gönderim maliyetleri azalır; ancak özellikle büyük veya hassas siparişlerde daha az alıcı sevkıyat noktası şartlarını kabul etmeye istekli olur.

4. FOB varış noktası satıcının tüm maliyetleri ödediği anlamına gelir

FOB varış noktası kapsamında satıcı daha yüksek maliyetler üstlense de sevkıyat masraflarını fiyatlandırmaya dahil edebilir. Ayrıca navlun ve sigorta maliyetleri dolaylı olarak yine alıcıya yansıtılabilir.

FOB kurallarını göz ardı etmeyin

FOB kuralları, deniz yolu taşımacılığı anlaşmalarının temel bileşenlerinden biridir. Bir sevkıyatın FOB sevkıyat noktası mı yoksa FOB varış noktası mı olarak etiketlendiğini kontrol etmemek; sizi sigortasız, ek maliyetlerle karşı karşıya kalmış, hasar görmüş veya satılamaz durumdaki mallardan sorumlu bırakabilir.

FOB ve diğer Incoterms kuralları uluslararası ölçekte tanınsa da ticaret yasaları ülkeden ülkeye değişir. Bu nedenle küresel ölçekte alım ya da satım yapıyorsanız, sevkıyat gerçekleştirdiğiniz ülkenin yasalarını incelemeniz önemlidir.